Hoe een aap kan winnen van Shakespeare
Deze
weblog gaat over de waarde van kunst. Een lastig, filosofisch onderwerp dat ik
probeer te benaderen met een metafoor. Als jullie er op een andere manier over
denken, laat het mij dan weten!
Taal wordt door biologen als de
belangrijkste reden gezien voor het feit dat wij mensen zo slim zijn. Door taal
zijn we in staat om heel precies ideeën uit te wisselen over onze omgeving
zodat we ons als groep snel en efficiënt kunnen aanpassen. Een verschil tussen
mensapen en mensen is dat mensen volledig rechtop lopen en mensapen niet. Door
deze aanpassing kwam ons strottenhoofd wat meer vrij te staan en konden we veel
meer klanken maken. Daarom zijn apen wel in staat zijn om met ons te
communiceren via gebarentaal maar kunnen zij nooit mensentaal leren spreken.
Er is een
idee over het onderwerp ‘waarschijnlijkheid’ dat mij erg fascineert: het
typemachine concept. Deze theorie luidt dat als je een aap maar lang genoeg
achter een typemachine zet, hij (of zij) vanzelf sonnetten van Shakespeare zal
typen. Experimenten wijzen uit dat de benodigde hoeveelheid tijd in de praktijk
oneindig is en daarom zullen wij nooit meemaken dat een orang-oetan ons een
zelfgeschreven exemplaar van ‘A Midsummer Nights Dream’ zal overhandigen.
Op dit idee
wil ik in deze uiteenzetting verder gaan. Mijn stelling is dat in de tijd dat
we zitten te wachten op de sonnetten van Shakespeare de aap dingen typt die
goed beschouwt veel knapper zijn dan wat die oude Brit ooit schreef. Met deze
stelling verleg ik de nadruk van de eerste stelling van de waarschijnlijkheid
naar die van de waarde van de kunst. Later zal blijken waarom.
Vanuit de
statistiek is het is verleidelijk om deze stelling te onderbouwen met het
argument van het toeval: in de eeuwigheid dat het duurt voor de aap om bij
toeval de correcte letters van de zin ‘To be or not to be?’ achter elkaar te
typen is het hoogstwaarschijnlijk dat de aap (natuurlijk ook bij toeval) een
van de vele mogelijke verzen schrijft die superieur zijn aan die van
Shakespeare.
Dat vind ik
een mooi argument maar het komt met een paar praktische problemen. Ten eerste
heb je een hele boel apen nodig (en een aanzienlijk aantal typemachines) om een
aaneengeschakelde situatie te creëren van een aap achter een typemachine. Om de
tijd wat sneller te laten gaan zouden we een team van apen nodig hebben die
parallel aan het typen zijn (hier veronderstellen we natuurlijk dat de
karakteristieken van alle individuen gelijk zijn, wat niet zo is). Deze klus is
–tot op zekere hoogte- nog wel realiseerbaar. Ik zou zelf adviseren om te
experimenteren met kapucijnapen en makaken.
Een veel
groter probleem is natuurlijk de manier waarop je het werk van de apen
beoordeeld. Wanneer is een werk van een aap beter dan dat van Shakespeare? Mijn
gevoel dreigt te roepen: ‘Altijd!’ maar dat is wellicht omdat ik veel meer
sympathie kan opbrengen voor onze klauterende achterneefjes dan voor de snierende,
doodsaaie dichter (Ik kan het niet beter formuleren dan Rowan Atkinson die in
een van zijn sketches Shakespear in elkaar trapt emt de woorden: ‘And thats for
all the hours spend at schooldesks trying to find ONE joke in “the midsummer
nights dream!”’). Nee, ik kan maar beter mijn eigen emoties negeren en de
beoordeling aan de experts overlaten. Maar dan zitten we met het bekende
probleem waar we ook al tegen aanbotsten toen we probeerden theologen expertise
toe te schrijven (wat veel filosofen niet is gelukt). Expertise moet immers
gebaseerd zijn op begrip en vaardigheid. Vaardigheid is niet zo lastig. Als je
maar lang genoeg iets doelgericht beoefend wordt je meestal vanzelf vaardig.
Als dit niet zo zou zijn, dan kon Kim Clijsters het zo afleggen tegen Robin van
Persie (die naar ik weet geen geoefend tennisser is). Nee, het probleem zit hem
in het begrip: een violist kan, na jaren te hebben geoefend, een stuk op de
noot precies uitvoeren. Dat betekend niet automatisch (al nemen velen dit wel
aan) dat hij begrijpt waaróm het stuk mooi is. Hier raken we de kern van de
zaak: waarom zouden we moeten luisteren naar de kunstexpert? Waarom zouden we
niet vertrouwen op onze eigen smaak? Dit interpretatieve probleem (wat het
natuurlijk is, kunst krijgt pas waarde in de communicatie) heeft, naar mijn
mening, twee mogelijke oplossingen. Het zijn de twee uitersten van de
emotionele ladder. Het eerste idee werd mij geopperd door een Boeddhistische
hoteleigenaar met een eigen muziekstudio. Hij zei: ‘Als we concepten als “mooi”
en “lelijk” laten vallen dan kunnen we pas werkelijk muziek ervaren.’ Hier komt
de aap (met belachelijke eenvoud) meteen naast Shakespeare te staan. Immers:
als we de concepten ‘mooi’ en ‘lelijk’ afdoen als ‘per definitie subjectief’
dan heeft de tekst: ‘ndlswjvfksnl
jfkifhki’ dezelfde waarde als: ‘Oh Romeo, were art though Romeo? ’. Het worden
dan, inderdaad, beide ervaringen zonder oordeel waarmee de aap wellicht niet de
schoonheidsprijs wint maar hij in ieder geval geen lelijker ding is dan
Shakespeare.
Tsja, voor
een Boeddhist is dat natuurlijk ideaal. Geen oordeel, geen verlangen, geen ego,
gewoon zijn. Een ambitieuze chimpansee is door deze opvatting echter zwaar
teleurgesteld: hij kan nooit winnen en zal nooit de meest succesvolle zijn! De
vrouwtjes zullen hem niet aanzien als de leider en zijn genen eindigen in een
finale pitstop.
Daarom
laten we de Boeddhist even zitten op zijn kussen en kijken we naar de tweede
optie. Deze optie zegt: we gaan wél oordelen en we doen dit puur op emotie (dus
volledig subjectief. Boeiend!) Het enige wat de aap nu hoeft te doen is een
stuk te produceren dat mensen meer emotioneel raakt dan dat van Shakespeare.
Kan hij dat? Jazeker!
Wanneer
zijn we emotioneel geraakt? Bijvoorbeeld als we zien dat een medemens,
bijvoorbeeld op een podium, zijn diepste angst en verdriet in alle oprechtheid
uit. We krijgen dan een gevoel van mededogen, van begrip en het verlangen om de
ziel te helpen. Dit is een schitterend gevoel. Shakespeare eindigt Romeo en
Jullie met de dramatische (maar ook een beetje stompzinnige) dood van zijn twee
hoofdpersonages. Macbeth eindigt eveneens met een bloedbad, krankzinnigheid en
dood. Dus de missie voor onze denkbeeldige aap is dit te overtreffen. De aap
moet iets op papier zetten dat van meer vurige passie, doffe ellende, roeszalig
geluk en suïcidaal-makend verdriet getuigd dan de dichtkunst van Shakespeare.
Let op! Het dichtwerk hoeft niet eens perfect te zijn. Vaardigheid is in dit
geval onderdanig aan begrip (in dit geval het begrip dat we mensen willen
ontroeren) en dit begrip is in dit geval de mate waarin de aap zijn diepste
emoties kan uiten.
Om dit te
bereiken moeten we trouwens ook switchen van aap. Eerder suggereerde ik dat de
beste apen voor deze klus kapucijnapen en makaken waren. Dat schreef ik om dat
ik denk dat als het gaat om wil en uithoudingsvermogen deze (kleinere) apen het
hoogst scoren. Wil en uithoudingsvermogen zijn in een vraagstuk over
waarschijnlijkheid prima kwaliteiten. Als het gaat om het uiten van diepe
gevoelens dan scoren makaken en kapucijnapen uitermate slecht: ze kloten maar
wat aan! Daarom zie ik mij genoodzaakt op deze lieden (nogal abrupt, geef ik
toe) te ontslaan. Nee, voor deze klus hebben we een mensaap nodig. We kunnen
kiezen uit vier soorten: orang-oetans (liever niet; te hippieachtig), chimpansees
(valt te overwegen, maar is waarschijnlijk niet subtiel genoeg), bonobo’s (te
eenzijdig) of gorilla’s.
Ik denk dat
we een gorilla nodig hebben. Dit zijn hele oprechte, gevoelige apen. En dan
moeten we nog een individu kiezen. Een exemplaar dat heel veel gevoelens
ervaart, met veel contradicties leeft en niet schroomt om zich te uiten. De
lezer heeft nu, als het goed is, al een individu in zijn hoofd die uitermate
geschikt is: Bokito. Jawel, de alfaman die zo radeloos was van passie dat hij
in één uur zowel ‘The Great Escape’ als ‘King Kong’ overtrof. He fits the job
perfectly.
Nu nemen we
een sprong in de toekomst en veronderstellen dat Bokito wederom de voorpagina
haalt en dit keer om de reden dat hij hartverscheurende dramatiek geschreven.
Zo mooi, dat de recensies spraken van: ‘Een werkelijk álles overtreffend werk.’
Mensen en apen over de hele wereld zijn in hun hart geraakt en sluiten vrede
met alles en iedereen: met de natuur, met de moslims, met zichzelf.
Het is
natuurlijk ook mogelijk dat Bokito faalt… Misschien zijn we al te ver heen…










Laatste reacties